17 września 1939 r. ZSRR dokonał napadu na Polskę. Bardzo szybko rozpoczęły się masowe aresztowania polskich obywateli, do sowieckiej niewoli trafiło tysiące osób. Celowano szczególnie w polską inteligencję. Wśród wielu aresztowanych znajdowali się m.in. policjanci, pogranicznicy, oficerowie, urzędnicy państwowi, lekarze, nauczyciele, księża, naukowcy, przedstawiciele wolnych zawodów. Przetrzymywano ich jako jeńców w sowieckich obozach. Wiosną 1940 r. doszło do straszliwej zbrodni, NKWD zamordowało blisko 22 tys. polskich obywateli. Egzekucji dokonano w kilku różnych miejscach (m.in. w Kalininie i Katyniu), by następnie pogrzebać zwłoki w zbiorowych mogiłach w jeszcze innych lokalizacjach (chociażby w Miednoje). O ofiarach Zbrodni Katyńskiej świat dowiedział się 11 kwietnia 1943 r. kiedy to niemiecki okupant opublikował informację o odkryciu masowych grobów. Prace ekshumacyjne wykorzystywano propagandowo. Sowieci natomiast oskarżali o sprawstwo tej zbrodni samych Niemców, dopiero 13 kwietnia 1990 r. przyznali że winnym jej dokonania było NKWD.
W okresie PRL temat zbrodni był oczywiście utajniony i niebezpiecznie było się nim interesować, a tym bardziej zajmować. Sytuacja ta zmieniła się po upadku systemu komunistycznego. Wreszcie zaistniała możliwość badania tematu, szerzenia wiedzy, upamiętniania tego wydarzenia. Czyniono to na różne sposoby, zarówno w kraju, jak i za granicą. Niezwykle istotne było zwłaszcza to że w 67. rocznicę tego wydarzenia (2007 r.) Sejm RP ustanowił by 13 kwietnia obchodzić Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej.
Co oczywiste, wspomniane działania edukacyjne i upamiętniające odbywały się również na terenie powiatu tczewskiego. Ich form było bardzo wiele, szczególnie w ostatnim ćwierćwieczu. W 2000 r. biskup pelpliński Jan Bernard Szlaga dokonał poświęcenia pamiątkowej tablicy w tczewskiej farze. Znajdują się na niej nazwiska mieszkańców powiatu tczewskiego. Nie wszystkie personalia dotyczą ofiar Zbrodni Katyńskiej, są tam również i takie osoby które zostały z naszego regionu wywiezione w 1945 r. przez sowietów. Do interesujących sposobów szerzenia wiedzy o tym ludobójstwie należą niewątpliwie konferencje naukowe i sesje popularnonaukowe. Jedna z nich zorganizowana 10 listopada 2010 r. w Zespole Szkół Ekonomicznych im. Ks. Janusza St. Pasierba w Tczewie nosiła tytuł „Życie i działalność Olimpii i Stanisława Swianiewiczów”. Mężem Olimpii, znanej pisarki i tczewskiej nauczycielki był znakomity prawnik i sowietolog, prof. Stanisław Swianiewicz, który jako jedyny polski jeniec obozu w Kozielsku został wycofany w 1940 r. z transportu śmierci. Swoje niezwykłe wspomnienia opublikował w książce „W cieniu Katynia” wydanej w 1976 r. za granicą, gdzie już wcześniej wyemigrowało małżeństwo. Jednym z punktów wspomnianej konferencji była promocja tej książki co dawało znakomitą okazję do zapoznania się z tematem ludobójstwa w Katyniu.
Warto podkreślić działania władz Tczewa mające na celu zbadanie tej trudnej kwestii i jej upamiętnienie. To właśnie na ich prośbę Miejska Biblioteka Publiczna w Tczewie przygotowała nową, aktualną listę związanych z naszym regionem osób które zamordowano w Katyniu. Po raz pierwszy odczytano ją 13 kwietnia 2016 r. przy Pomniku Ofiar Stalinizmu. Stało się to właśnie podczas obchodów Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej. Był to pamiętny rok bowiem właśnie wtedy książnica miejska prowadziła poświęcony tej tragedii projekt. Jej efektem było napisanie przez Marcina Kłodzińskiego książki pt. „Tczewski Panteon Katyński” w której ten historyk zawarł swoje najnowsze ustalenia odnośnie tej materii. Na pomysł szczególnej formy upamiętnienia Polaków z powiatu tczewskiego zamordowanych przez sowietów w Katyniu wpadł natomiast artysta Stefan Kukowski, wielki kanclerz Przeoratu Pomorskiego Orderu św. Stanisława. Po otrzymaniu zgody starosty tczewskiego Tadeusza Dzwonkowskiego na terenie II LO wzniesiono Panteon Katyński. Na to wspaniałe miejsce pamięci składa się granitowe epitafium, słupy symbolizujące sowieckie obozy zagłady oraz aleja dwudziestu dębów kolumnowych. 4 kwietnia 2017 r. w rocznicę pierwszych egzekucji w Katyniu dokonano uroczystego otwarcia i poświęcenia panteonu. Przy tej okazji promowano wspomnianą publikację Marcina Kłodzińskiego, wydaną przez Kociewski Kantor Edytorski MBP, a sfinansowaną przez Starostwo Powiatowe. Książka ta cieszyła się tak wielką popularnością że podjęto decyzję o jej publikacji w Internecie (strona Skarbnicy Tczewskiej). Form upamiętnień było oczywiście więcej. Jednym z miejsc pamięci jest budynek przy ul. Lecha 9 gdzie przed wojną znajdował się Komisariat Policji Państwowej w Tczewie. W 2022 r. na jego elewacji odsłonięto tablicę upamiętniającą 18 policjantów Komendy Powiatowej Policji Państwowej w Tczewie którzy zostali zamordowani przez sowietów w Kalininie, ale i 14 funkcjonariuszy zabitych przez okupanta niemieckiego w okresie II wojny światowej. Z kolei w czerwcu 2023 r. na wniosek stowarzyszenia Rodzina Katyńska w Gdańsku Rada Miejska w Tczewie uchwaliła nadanie pobliskiemu terenowi zielonemu nazwy Skwer Ofiar Katynia. Posadzono tam dąb pamięci któremu towarzyszy tablica pamiątkowa honorująca zamordowanych w Kalininie policjantów.
Szczególnie istotne jeśli idzie o walory edukacyjne są ustalenia naukowe zawarte we wspomnianej publikacji Marcina Kłodzińskiego. Historyk ten zweryfikował personalia osób o których było wiadomo że zginęły w Katyniu oraz odnalazł dane innych jeszcze zabitych. W ten sposób lista ofiar Zbrodni Katyńskiej z naszego regionu wzrosła do 64 osób. Przed zamordowaniem przez NKWD jeńcy ci byli więzieni w obozach w Ostaszkowie (36 osób), w Kozielsku (19) i w Starobielsku (9). Byli to różni ludzie, przede wszystkim policjanci, nauczyciele, lekarze, oficerowie Wojska Polskiego, urzędnicy państwowi, farmaceuci, finansiści, prawnicy. Jednym z zamordowanych był pochodzący z Wieliczki pogranicznik Edward Karol Okulski (1891-1940), który w 1932 r. został kierownikiem Inspektoratu Straży Granicznej w Tczewie, a we wrześniu 1939 r. służył w Komendzie Obwodu Straży Granicznej w Jaśle i był komendantem wojskowym miasta Dubno. Dla tych wszystkich ludzi patriotyzm był wartością najwyższą, zginęli dla Polski zbrodniczo zamordowani przez sowieckiego okupanta. Istotnym środkiem edukacyjnym w tym temacie pozostają również wystawy tematyczne. Ikonografia przedstawiająca koszmar popełnionej przez NKWD zbrodni szczególnie przemawia do oglądających ją osób. Jednym z przykładów stosowania tej formy edukacyjnej było prezentowanie pod koniec 2025 r. w sali wystawowej Miejskiej Biblioteki Publicznej w Tczewie wystawy IPN pt. „Zbrodnia Katyńska 1940. Zagłada polskich elit”.
O tym ludobójstwie świat miał się nigdy nie dowiedzieć, zwłaszcza Polacy, stało się jednak inaczej. Świadczą o tym wspomniane projekty, działania edukacyjne i formy upamiętnień realizowane przez działaczy, władze i różne instytucje z naszego regionu, przy dużym zaangażowaniu samych mieszkańców. Szczególnie jest to widoczne w trakcie uroczyście obchodzonego corocznie Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej. Trudno te wszystkie inicjatywy zliczyć i opisać, świadczą one jednak o tym że pamięć o zabitych przez sowietów polskich patriotach pozostała niezatarta i taka z pewnością pozostanie zarówno u mieszkańców miasta i powiatu tczewskiego, jak i w ogóle u wszystkich Polaków.
Krzysztof Filip,
Dział Historii Miasta
Miejskiej Biblioteki Publicznej w Tczewie
REKLAMA MIEJSKA
